Medicijnen die nog werken · 12 minuten
Meer dan een miljoen doden per jaar worden nu al veroorzaakt door infecties die niet meer reageren op de middelen die ze vroeger genazen — meer dan malaria of hiv. Niet in een verre toekomst: nu, in gewone ziekenhuizen, bij gewone mensen. En wat het hardst doorzet is niets exotisch. Het zijn antibiotica die zijn geslikt voor ziektes waarbij ze nooit gingen helpen.
De meest voorkomende misvatting: mensen denken dat hun lichaam resistent wordt tegen antibiotica, zoals gewenning aan cafeïne. Dat gebeurt niet. De bacteriën worden resistent — en bacteriën reizen. Ze gaan van mens naar mens, door ziekenhuizen, op handen en voedsel en deurklinken, over grenzen. De resistentie die jouw onnodige kuur hielp kweken raakt jou misschien nooit. Misschien raakt hij over twee jaar een kind op een kinderoncologie.
Het mechanisme is gewone evolutie. Elke grote bacteriepopulatie bevat een paar individuen die een bepaald antibioticum toevallig overleven. Dood de gevoelige exemplaren en je hebt niet alleen een infectie genezen — je hebt het veld vrijgemaakt voor de overlevers, die zich nu zonder concurrentie vermenigvuldigen. Doe dat terwijl er geen infectie te behandelen was, en je hebt de evolutionaire prijs voor niets betaald.
Wat dit anders maakt dan andere milieuproblemen, is wat het meesleurt. Werkende antibiotica zijn de vloer onder de hele moderne geneeskunde: operaties, bevallingen, chemotherapie, transplantaties, intensive care, een geschaafde knie die ontsteekt. Er zijn in decennia bijna geen echt nieuwe klassen bij de patiënt gekomen. We geven een erfenis uit en verdienen er nauwelijks bij.
Een vereenvoudigde petrischaal. Indigo kolonies worden gedood door het standaardantibioticum; limoengroene overleven het. Geef een kuur wanneer die niet nodig is en je maakt ruimte voor de overlevers. Laat een virale ziekte uitzieken en gevoelige bacteriën komen terug.
Een lesmodel, geen voorspelling — echte resistentie hangt af van de bacterie, het middel en de omgeving. De richting is echter precies deze: druk selecteert, en verlichting laat de gevoeligheid herstellen.
"Het duurt zo lang, dus antibiotica versnellen het wel."
Niet bij een virus. Verkoudheid, griep, COVID en de meeste hoest-, keel- en bijholteklachten zijn viraal — antibiotica doen daar letterlijk niets. Een hoest na een verkoudheid duurt vaak twee tot drie weken. Het antibioticum verkort dat niet; het voegt alleen bijwerkingen en resistentie toe.
"Groen of geel snot betekent dat het bacterieel is."
Dat betekent het niet. De kleur komt van je eigen immuuncellen en hoort bij een gewone virale verkoudheid. Het is een van de hardnekkigste mythes in de geneeskunde en heeft miljoenen zinloze recepten opgeleverd.
"Mijn lichaam is resistent geworden tegen antibiotica."
Bacteriën worden resistent, mensen niet. En ze blijven niet op hun plek: resistente bacteriën verspreiden zich tussen mensen en landen. Daarom is jouw antibioticagebruik een publieke zaak, niet alleen een privékwestie.
"Het sterke, breedspectrummiddel is het betere."
Meestal het omgekeerde. Een smal antibioticum dat past bij de bacterie doet het werk met minder schade. Breedspectrummiddelen vagen een groot deel van je darmflora weg — met C. difficile en erger als gevolg — en kweken resistentie bij veel soorten tegelijk. "Reserve"-antibiotica bestaan om in reserve te blijven.
"Ik houd de restjes voor de volgende keer."
Er zouden geen restjes moeten zijn. Een bewaarde halve kuur is het verkeerde middel, in de verkeerde dosis, voor de verkeerde duur, gekozen zonder diagnose — een bijna perfect recept voor resistentie en voor het maskeren van iets ernstigs. Breng ongebruikte antibiotica terug naar de apotheek.
"Als het ooit ernstig wordt, hebben ze wel iets voor me."
Die belofte loopt stil af. Er zijn in decennia bijna geen nieuwe antibioticaklassen bij patiënten gekomen — het is wetenschappelijk moeilijk en commercieel onaantrekkelijk, want een goed nieuw antibioticum moet zo weinig mogelijk gebruikt worden. Er staat geen pijplijn klaar om ons te redden.
Angst voor resistentie mag nooit een behandeling vertragen die echt nodig is. Bacteriële infecties kunnen binnen uren dodelijk zijn, en twijfelen is even gevaarlijk als overgebruik. Antibiotica zijn urgent en juist bij bijvoorbeeld sepsis, hersenvliesontsteking, bacteriële longontsteking, nierontsteking en geïnfecteerde wonden — en bij sepsis verhoogt elk uur uitstel aantoonbaar het risico op overlijden.
Zeg het woord "sepsis" hardop als je belt of aankomt. Het verandert hoe snel je gezien wordt.
Het doel is niet minder antibiotica tegen elke prijs. Het is het juiste antibioticum, bij de juiste infectie, op het juiste moment, niet langer dan nodig — en dat vraagt precies één ding van jou: vragen in plaats van aannemen, in beide richtingen.
Resistentie is de collectieve prijs, en collectieve prijzen veranderen zelden iemands dinsdag. Dus hier is de persoonlijke: een antibioticum dat je niet nodig had, is geen neutrale gebeurtenis voor je eigen lichaam.
Antibiotica kunnen niet mikken. Een kuur ruimt een groot deel op van de bacteriepopulatie waarvan je spijsvertering en afweer afhankelijk zijn, en herstel kan weken tot maanden duren. In die periode ben je kwetsbaarder, niet minder — het duidelijkst voor Clostridioides difficile, een opportunist die de vrijgekomen ruimte inneemt en ernstige, soms gevaarlijke diarree veroorzaakt. Het is grotendeels een ziekte van antibioticagebruik.
Ongeveer één op de vijf kuren geeft bijwerkingen, van misselijkheid en diarree tot uitslag, schimmelinfecties en — bij bepaalde klassen — pees- en zenuwproblemen waarvoor toezichthouders expliciet waarschuwen. Allergische reacties brengen mensen op de spoedeisende hulp. Niets daarvan is een reden om een nodig antibioticum te weigeren; alles daarvan is een reden om er geen onnodig te nemen.
Waar je na elke kuur op moet letten: diarree die ernstig, waterig of bloederig is, of samengaat met koorts en krampen — tijdens de behandeling of in de weken erna — verdient een telefoontje naar je huisarts in plaats van een middel tegen diarree uit het kastje. Zeg dat je recent antibiotica hebt gehad; dat verandert waar ze naar zoeken.
Kleine kinderen krijgen veel infecties — dat is normale afweerontwikkeling, geen falen van de zorg. Ze zijn ook de plek waar onnodig voorschrijven zich concentreert, want een kind met koorts, een uitgeputte ouder en een wachtkamer om zes uur 's avonds is de moeilijkste plaats in de geneeskunde om "laten we wachten" te zeggen.
Een nuttige zin om mee te nemen naar de consultatie: "Ik kom niet voor antibiotica — ik kom om te weten of hij ze nodig heeft, en waar ik vannacht op moet letten." Het haalt de druk weg waarop de arts zich had voorbereid, en het levert je meestal een veel uitgebreider antwoord op.
Artsen schrijven onnodige antibiotica voor om een heel menselijke reden: ze lezen bij de patiënt dat die ze wil, en een bezorgde ouder teleurstellen aan het eind van een lange dag is moeilijk. Je kunt die druk met één zin oplossen — en krijgt er betere zorg bij.
Denkt u dat dit bacterieel of viraal is?— geeft aan dat je een beoordeling wilt, geen recept.
Wat moet er beter worden, en wanneer? Wanneer moet ik terugkomen?— de nuttigste vraag in de geneeskunde. Een benoemde tijdlijn verandert angstig wachten in een plan.
Als antibiotica kunnen wachten, kunnen we een uitgesteld recept doen?— je gaat weg met een recept dat je alleen ophaalt als het slechter wordt. Het is een bewezen standaardaanpak en verlaagt het gebruik sterk.
Als ik ze wél nodig heb: is dit de smalste keuze en de kortste effectieve kuur?— bij veel infecties werken korte kuren nu even goed als lange. Je arts bepaalt de duur; jouw vraag maakt de kortere optie makkelijk aan te bieden.
Bij welke bijwerkingen moet ik u bellen?— antibiotica zijn echte medicijnen met echte nadelen; de alarmsignalen kennen hoort bij goed gebruik.
Wereldwijd gaan de meeste antibiotica niet naar mensen maar naar landbouwdieren, vaak naar gezonde dieren. De resistentie die daar wordt gekweekt blijft daar niet. Dit is een beleidsprobleem — wat betekent dat de nuttige individuele reactie geen schuldgevoel bij het schap is, maar steun voor regels die routinematig gebruik beperken; de landen die dat deden laten zien dat het kan zonder de landbouw te slopen.
Elke voorkomen infectie is een antibioticum dat nooit nodig was. Vaccinaties (griep, pneumokokken, COVID, het rijksvaccinatieprogramma), handen wassen, schone wondzorg en thuisblijven zolang je besmettelijk bent verlagen het antibioticagebruik meetbaar. Vaccineren is antibioticabeleid dat toevallig in een spuit zit.
Europa laat zien hoeveel ruimte er is: het aantal recepten per persoon verschilt meervoudig tussen landen met even goede gezondheidsuitkomsten. Nederland schrijft tot de minste van Europa voor en zijn patiënten varen daar niet slechter bij — Nederlandse huisartsen zijn befaamd om "eerst even aankijken". Roemenië en enkele buurlanden zitten aan de andere kant, met bijbehorend hoge resistentie. Niets biologisch verklaart dat gat. Het is gewoonte, verwachting en hoe makkelijk een pil te krijgen is — allemaal veranderbaar, en dat is het goede nieuws dat in het slechte verstopt zit.
Zestien gewone momenten — een kind met koorts, een halve strip, een apotheekbalie. Sommige vragen terughoudendheid; sommige vragen haast. Kies wat jij zou doen; elk antwoord legt uit waarom.
Print hem en plak hem aan de binnenkant van het deurtje, waar de beslissingen echt vallen.
Nooit: restjes, pillen van iemand anders, of antibiotica zonder diagnose. Breng ongebruikte terug naar de apotheek.
BEL NU 112 BIJ: